خارستان ( ؟ ) مىفرمايند كه : شنيده‌ام آخورسالار غازان خان ، توبرهء كاهى ، از دهقانى به ستم ستاند ، پادشاه بفرمود ، تا كاه فراوان جمع كردند و آخورسالار را در آن نهان ساخته ، آتش درزدند و بسوختند . » « 1 » ضمن جريان كار ، براى تحقيق اين مسئله ، به خارستان « 2 » ( سال تأليفش [ 733 ق . ] 1333 م . ) مجد الدين خوافى ، مراجعه كرديم كه اين حكايه ، در باب اول ، در بيان اوصاف حكّام انعكاس يافته است . حق به جانب مؤلف مقاله ، م . خ . بهروز است . مطربى اشتباها ، به سعدى نسبت داده است . ديگر از محققين معاصر ، عثمان كريموف ، در اثر خود : ادبيات تاجيك در عصر شانزده ، به تجزيه و تحليل تذكرهء مطربى ، پرداخته و شعراى در تذكره ذكر يافته را ، نامبر كرده چنين مىنويسد : « تذكرهء مطربى ، در آموختن ادبيات نيمهء دوم عصر شانزده ، سرچشمهء يگانهء ادبى است . اگر اين تذكره نمىبود حالا ما از شرح‌حال و احوال و اشعار 244 نفر ادباى سرزمين ماوراء النهر ، بىخبر مىمانديم . داير به شرح و احوال هفتاد تن اديب اهل صنعت و حرفت تاجيك ، چيزى نمىدانستيم و از رابطهء ادبى عموما اين شاعران با دايره‌هاى ادبى ايران و هندوستان ، خيلى كم‌آگاه مىگشتيم . نمىدانستيم كه در اين دور شانزده اديب نمايان تاجيك ، ديوان ، مرتب ساخته ، زياده از اين دوازده نفر آنها اثرهاى علمى و ادبى تأليف كرده‌اند . » « 3 » چنين‌اند نظريات دانشمندان و محققين دربارهء تذكرهء مطربى . راجع به شرح‌حال و آثار مطربى ، در سرچشمه‌هاى دور و بعد از آن نيز ، معلومات كافى داده نشده است . فقط بعضى لحظات زندگى مطربى ، تنها در تذكرهء او درج گرديده

--> ( 1 ) . تذكرهء الشعراى مطربى ، ( كتاب حاضر ) دستنويس شرقى آكادمى علوم ازبكستان ، تحت رقم 2253 ، فاتوكپى ، ورق 6 الف . ( 2 ) . مجد الدين خوافى ، خارستان ، چاپ كانبور ، 1905 م ، ص 12 . ( 3 ) . كريموف . ع . ادبيات تاجيك در عصر شانزده ، نشريهء ( دانش ) ، دوشنبه 1985 م ( به خط سريليك ) ، ص 87 - 107 .